Содержание

Э.А. Демирджи, Д.А. Разепина Переосмысление османского колониализма: сравнительный анализ Тимара, Девширме и Миллета

Аннотация

Историография колониализма традиционно формировалась в контексте заморской экспансии западноевропейских держав. Настоящая статья предлагает иную исходную позицию: эксплуатация есть нормальное условие существования любой централизованной власти, и потому вопрос состоит не в том, была ли она, а в том, какую конкретную форму она принимала. На материале Османской империи XV–XIX вв. исследование подвергает сравнительному анализу три ключевых административных института — тимар, девширме и миллет — с целью реконструировать внутреннюю логику некапиталистической, государственно-центрированной модели господства, структурно отличной от западных колониальных аналогов. Тимарная система рассматривается как механизм централизованного контроля над землей и трудом, эволюционировавший в режим рентной эксплуатации по мере ослабления фискальной дисциплины центра. Девширме анализируется как целенаправленный проект социальной инженерии: систематическое изъятие и трансформация человеческого капитала балканских обществ в интересах имперской бюрократии. Миллетная система интерпретируется как стратегия административной «читаемости» населения, при которой риторика религиозной терпимости служила инструментом управляемости, а не самоцелью. В совокупности эти институты образовывали единую логику доминирования через избирательное включение, а не вытеснение: в отличие от ряда имперских моделей нового времени, прибегавших к подавлению языков, замещению культурных структур и принудительной ассимиляции, Османская империя сохраняла идентичности завоеванных обществ, превращая само это сохранение в инструмент контроля. Структурный предел данной модели состоял в том, что институционализация различий со временем порождала корпоративные идентичности, питавшие националистическую мобилизацию. Статья опирается на сравнительную социологию империй и теорию внутреннего колониализма и вносит вклад в преодоление евроцентричных рамок колониальных исследований.

 

Ключевые слова:

Османская империя; колониализм; тимарная система; девширме; система миллета; центральная власть

 

Для цитирования:

Демирджи Э.А., Демирджи Д.А. Тимар, девширме и миллет: османская модель централизованного господства в сравнительной перспективе // Исторический вестник. 2026. Т. 58. С. . DOI:

 

Энвер Альпер Демирджи

аспирант исторического факультета, Удмуртский государственный университет. Ижевск, Российская Федерация.

e-mail: enveralper@botmail.com

ORCID: 0000-0001-6033-7762

 

Дарья Алексеевна Демирджи

бакалавр Института языка и литературы, Удмуртский государственный университет. Ижевск, Российская Федерация.

e-mail: dashar199949@gmail.com

ORCID: 0009-0009-2391-0879

 

Список литературы

  1. Евстафьев Н.В. Взгляд христианских авторов на практику девширме в Османской империи XVI века. Славяноведение. 2024;(4):16–25.
    Evstafiev N.V. The view of Christian authors on the devshirme practice in the Ottoman Empire of the 16th century. Slavic Studies. 2024;(4):16–25 (in Russ.).
  2. Adanir F. The Ottoman peasantries, c. 13601860, in: The peasantries of Europe: From the 14th to the 18th centuries / Ed. by T. Scott. London; New York: Longman, 1998. P. 269–310.
  3. Akgündüz A. Osmanlı kanunnâmeleri ve hukukî tahlilleri Cilt: I. Ahmed, I. Mustafa ve II. Osman devirleri kanunnâmeleri (10121031 / 16031622). İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 1996. 736 s.
    Akgündüz A. Ottoman law codes and legal analyses  Vol. 9: Law codes of the reigns of Ahmed I, Mustafa I and Osman II (10121031 / 16031622). Istanbul: Ottoman Research Foundation, 1996. 736 p. (in Turk.).
  4. Akyıldız A. Tanzimât, in: Diyanet İslâm Ansiklopedisi (DIA).40. 2011. ss. 1–10.
    Akyıldız A. Tanzimat, in: Encyclopedia of Religious Islam. No. 40. 2011. P. 1–10 (in Turk.).
  5. Barkey K. Bandits and bureaucrats: The Ottoman route to state centralization. New York: Cornell University Press, 1994. 282 p.
  6. Beydilli K. Yeniçeri, in: Diyanet İslâm Ansiklopedisi (DIA).43. 2013. ss. 450–462.
    Beydilli K. Janissary, in: Encyclopedia of Religious Islam. No. 43. 2013. P. 450–462 (in Turk.).
  7. Çelik R. Osmanlı bürokrasisi’nde Ermeniler, in: Tarihte Türkler ve Ermeniler: Merkez ve taşrada Ermeniler. Cilt 6 / Ed. M.M. Hülagü, M. Şaşmaz, İ.E. Atnur, et al. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014. ss. 187–282.
    Çelik R. Armenians in the Ottoman bureaucracy, in: Turks and Armenians in history: Armenians in the center and provinces. Vol. 6 / Ed. by M.M. Hülagü, M. Şaşmaz, İ.E. Atnur, et al. Ankara: Turkish Historical Society, 2014. P. 187–282 (in Turk.).
  8. Çevik S. From empire to nation: Management of religious pluralism in the Ottoman Empire and Turkey. Philosophy and Social Criticism. 2024;50(4):597–607.
  9. Dadyan S. Osmanlı’da Ermeni aristokrasisi. İstanbul: Everest Yayınları, 2011. 458 s.
    Dadyan S. Armenian aristocracy in the Ottoman Empire. Istanbul: Everest Publishing, 2011. 458 p. (in Turk.).
  10. Danışman Z. Koçi Bey risalesi. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1972. 168 s.
    Danışman Z. Koci Bey’s treatise. Istanbul: National Education Printing house, 1972. 168 p. (in Turk.).
  11. Djordjevic D., Fischer-Galati S. The Balkan revolutionary tradition. New York: Columbia University Press, 1981. 271 p.
  12. Emecen F.M. Osmanlı İmparatorluğu’nun kuruluş ve yükseliş tarihi (1300–1600). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2016. 488 s.
    Emecen F.M. The history of the establishment and rise of the Ottoman Empire (1300–1600). Istanbul: Turkish İşbank Cultural Publications, 2016. 488 p. (in Turk.).
  13. Fodor P. Bir nasihatnâme olarak Kavanîn-i Yeniçeriyân, in: Tebliğler (Beşinci Milletlerarası Türkoloji Kongresi). Cilt III, Kısım 1. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Basımevi, 1986. ss. 217–224.
    Fodor P. Kavanin-i Yeniceriyan as a piece of advice, in: Proceedings of the 5th International Congress of Turkology. Vol. III, Pt. 1. Istanbul: Publishing house of the Faculty of Letters, Istanbul University, 1986. P. 217–224 (in Turk.).
  14. Genç M. Iltizām, in: Diyanet İslâm Ansiklopedisi (DIA).22. 2000. ss. 154–158.
    Genç M. Iltizam, in: Encyclopedia of Religious Islam. No. 22. 2000. P. 154–158 (in Turk.).
  15. Genç M. Osmanlı İmparatorluğu’nda devlet ve ekonomi. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2014. 385 s.
    Genç M. State and economy in the Ottoman Empire. Istanbul: Ötüken Publishing, 2014. 385 p. (in Turk.).
  16. Gülsoy U. Islahat Fermanı, in: Diyanet İslâm Ansiklopedisi (DIA).19. 1999. ss. 185–190.
    Gülsoy U. The Imperial Reform Edict, in: Encyclopedia of Religious Islam. No. 19. 1999. P. 185–190 (in Turk.).
  17. Hacisalihoğlu N.E. Bulgaristan tarih algısında ve tarih ders kitaplarında devşirme sistemi ve yeniçeriler. Tarih Dergisi. 2017;2(66):129–154.
    Hacisalihoğlu N.E. The devshirme system and the Janissaries in Bulgarian historical perception and history textbooks. Journal of History. 2017;2(66):129–154 (in Turk.).
  18. Halaçoğlu Y. Ermeni tehciri. İstanbul: Babıali Kültür Yayıncılığı, 2014. 189 s.
    Halaçoğlu Y. Armenian deportation. Istanbul: Babiali Cultural Publishing, 2014. 189 p. (in Turk.).
  19. İlgürel M. İstimâlet, in: Diyanet İslâm Ansiklopedisi (DIA).23. 2001. ss. 362–363.
    İlgürel M. Expropriation, in: Encyclopedia of Religious Islam. No. 23. 2001. P. 362–363 (in Turk.).
  20. İnalcık H. Osmanlılar: Fütühat, İmparatorluk, Avrupa ile İlişkiler. İstanbul: Timaş Yayınları, 2010. 320 s.
    İnalcık H. The Ottomans: Future, empire, relations with Europe. Istanbul: Timaş Publishing, 2010. 320 p. (in Turk.).
  21. İnalcık H. The Ottoman Empire: Conquest, organization and economy. London: Variorum Reprints, 1978. 362 p.
  22. İnalcık H. The Ottoman Empire: The classical age, 1300–1600. London: Phoenix Press, 2000. 272 p.
  23. İnalcık H. Tımar, in: Diyanet İslâm Ansiklopedisi (DIA).41. 2012. ss. 168–173.
    İnalcık H. Timar, in: Encyclopedia of Religious Islam. No. 41. 2012. P. 168–173 (in Turk.).
  24. İnalcık H. Türkler ve Balkanlar. BAL-TAM Türklük Bilgisi. 2005(1):20–44.
    İnalcık H. Turks and Balkans. BAL-TAM Journal of Turcology. 2005;(1):20–44 (in Turk.).
  25. İnalcık H., Quataert D. (Eds.). An economic and social history of the Ottoman Empire.1: 1300–1600. Cambridge; New York: Cambridge University Press, 1994. 480 p.
  26. Kantarcı Ş. Tarih boyunca Ermeni sorunu, in: Ermeni sorunu el kitabı / Ed. Ş. Kantarcı, K. Kasım, İ. Kaya, S. Laçiner. Ankara: SAEMK; ASAM, 2002. ss. 1–51.
  27. Karpat K.H. Balkanlar’da Osmanlı mirası ve ulusçuluk / Çev. R. Boztemur. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları, 2004. 411 s.
    Karpat K.H. Ottoman heritage and nationalism in the Balkans / Transl. by R. Boztemur. Ankara: İmge Bookstore Publishing, 2004. 411 p. (in Turk.).
  28. Kiliç O. Ocaklık, in: Diyanet İslâm Ansiklopedisi (DIA).33. 2007. ss. 317–318.
    Kiliç O. Ocaklık, in: Encyclopedia of Religious Islam. No. 33. 2007. P. 317–318 (in Turk.).
  29. Kiliç O. Yurtluk, in: Diyanet İslâm Ansiklopedisi (DIA).43. 2013. ss. 614–615.
    Kiliç O. Fief, in: Encyclopedia of Religious Islam. No. 43. 2013. P. 614–615 (in Turk.).
  30. Koçunyan A. The millet system and the challenge of other confessional models, 1856–1865. Ab Imperio. 2017;(1):59–85.
  31. Landau J.M. Machiel Kiel, Art and society of Bulgaria in the Turkish period: A sketch of the economic, juridical and artistic preconditions of Bulgarian post-Byzantine art and its place in the development of the art of the Christian Balkans, 1370–1700. A new interpretation (Review). Assen (Netherlands): van Gorcum, 1985. P. 281–285.
  32. Marx K. A Contribution to the critique of political economy/ Transl. by S.W. Ryazanskaya; ed. by M. Dobb. Moscow: Progress Publishers, 1977. 262 p. URL: https://www.marxists.org/archive/marx/works/1859/critique-pol-economy/index.htm (Accessed on: May 1, 2026).
  33. Nuri Paşha M. Netâyic ül-Vukûât / Ed. N. Cagatay. Ankara: Turk Tarih Kurumu, 1979. 382 s.
    Nuri Paşha M. Consequences of events / Ed. by N. Cagatay. Ankara: Turkish Historical Society, 1979. 382 p. (in Turk.).
  34. Ortaylı İ. Millet, in: Diyanet Islam Ansiklopedisi (DIA).30. 2020. ss. 66–70.
    Ortaylı İ. Nation/religious community, in: Encyclopedia of Religious Islam. No. 30. 2020. P. 66–70 (in Turk.).
  35. Özcan A. Devşirme, in: Diyanet İslâm Ansiklopedisi (DIA).9. 1994. ss. 254–257.
    Özcan A. Devshirme, in: Encyclopedia of Religious Islam. No. 9. 1994. P. 254–257 (in Turk.).
  36. Özcan A. Kapıkulu, in: Diyanet İslâm Ansiklopedisi (DIA).24. 2001. ss. 347–349.
    Özcan A. Kapikulu, in: Encyclopedia of Religious Islam. No. 24. 2001. P. 347–349 (in Turk.).
  37. Özcan A. Pençik, in: Diyanet İslâm Ansiklopedisi (DIA).34. 2007. ss. 226–228.
    Özcan A. Pençik, in: Encyclopedia of Religious Islam. No. 34. 2007. P. 226–228 (in Turk.).
  38. Palairet M. The Balkan economies c. 1800–1914: Evolution without development. Cambridge: Cambridge University Press, 1997. 432 p.
  39. Sağırlı A. Ermenileri Katolikleştirme calışmaları ve sonuçları hakkında 1778 yılında hazırlanan bir rapor, in: Hoşgörü toplumunda Ermeniler. Cilt 1 / M. Hülagü, S. Demirci, Ş. Batmaz, G. Alan. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Yayınları, 2007. ss. 145–159.
    Sağırlı A. A report prepared in 1778 on the efforts to Catholicize Armenians and their results, in: Armenians in the tolerance society. Vol. 1 / Ed. by M. Hülagü, S. Demirci, Ş. Batmaz, G. Alan. Kayseri: Erciyes University Press, 2007. P. 145–159 (in Turk.).
  40. Scott J. Seeing like a state: How certain schemes to improve the human condition have failed. New Haven; London: Yale University Press, 1998. 464 p.
  41. Uzunçarşılı İ.H. Osmanlı devleti teşkilâtından kapukulu ocakları: 1. Acemi Ocağı ve Yeniçeri Ocağı. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1988. 755 s.
    Uzunçarşılı İ.H. From the organization of the Ottoman State: The kapıkulu corps. Vol. 1: The Acemi Ocağı and the Janissary corps. Ankara: Turkish History Institution, 1988. 755 p. (in Turk.).
  42. Wittek P. Ankara bozgunundan İstanbul’un zaptına (1402–1455) / Çev.Inalcık. Belleten. 1943;7(27):557–590.
    Wittek P. From the defeat at Ankara to the conquest of Istanbul (1402–1455) / Transl. by H. Inalcık. Belleten. 1943;7(27):557–590 (in Turk.).
  43. Wittek P. Devshirme and Shari’a. Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 1955;17(2):271–278.
  44. Yılmaz G. The devshirme system and the levied children of Bursa in 1603–4. 2015;286(79):901–931.

 

Обратно к содержанию